Nghiên cứu của
UBC Hé lộ Lý do Ong mật Lật đổ Ong chúa
2026, Bài viết,
Tác giả, Tháng 2 năm 2026, Khoa Y UNC
Bài viết này
được đăng tải lần đầu trên trang của Khoa Y thuộc Đại học British Columbia; xem
bài viết gốc tại đây:
https://www.med.ubc.ca/news/ubc-research-reveals-why-honey-bees-overthrow-their-queen/
Tác giả: Khoa
Y UBC
Tiến sĩ Alison
McAfee đang kiểm tra một đàn ong mật. Ảnh: Leslie Kennah. Tiến sĩ Leonard
Foster. Ảnh: Đại học British Columbia. Một số mũ chúa thay thế trên cầu ong cho
thấy ong thợ đang nuôi dưỡng các ong chúa mới để thay thế. Ảnh: Shelley Hoover.
Nghiên cứu mới
cho thấy các bệnh nhiễm virus làm suy giảm sự ổn định của đàn ong như thế nào —
cùng với một
loại pheromone then chốt có thể giúp duy trì những tổ ong gắn kết và năng suất.
Nghe cứ như cốt
truyện của một bộ phim chính kịch lịch sử thời trung cổ vậy: Một vị quân vương
từng rất quyền uy, nay suy yếu vì bệnh tật, bị lật đổ bởi chính những thần dân
vốn một lòng trung thành với mình. Tuy nhiên, trong các đàn ong mật, những cuộc
đảo chính đầy kịch tính như vậy không chỉ là chuyện hư cấu — chúng là những sự
kiện thường nhật, mang lại cả rủi ro lẫn lợi ích cho chính các đàn ong cũng như
các hệ thống lương thực phụ thuộc vào chúng.
Được gọi là
quá trình "thay thế chúa" (supersedure), hiện tượng này xảy ra khi
hàng chục nghìn con ong thợ trong đàn nhận thấy ong chúa không còn đẻ đủ trứng
nữa, và chúng phối hợp với nhau để thay thế bà bằng một ong chúa mới khỏe mạnh
hơn. Mặc dù chiến lược sinh tồn này giúp các đàn ong hoang dã thích nghi với
môi trường, nó lại có thể gây rắc rối cho các tổ ong được con người quản lý, dẫn
đến sự gián đoạn trong việc đẻ trứng, làm suy giảm số lượng cá thể trong đàn,
và rốt cuộc là làm giảm khả năng thụ phấn cũng như sản lượng mật ong.
Giờ đây, các
nhà nghiên cứu tại Đại học British Columbia đã đạt được một khám phá quan trọng,
giúp làm sáng tỏ lý do tại sao những cuộc "nổi dậy" quyết liệt này lại
xảy ra, cũng như cách chúng được phối hợp một cách đồng bộ đến mức đáng kinh ngạc.
Được công bố gần
đây trên tạp chí PNAS, nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng các bệnh nhiễm virus
phổ biến khiến buồng trứng của ong chúa bị teo nhỏ; điều này làm suy giảm cả khả
năng đẻ trứng lẫn lượng sản sinh *methyl oleate* — một loại pheromone vốn có
tác dụng duy trì lòng trung thành của ong thợ. Khi nồng độ *methyl oleate* sụt
giảm, ong thợ sẽ "đánh hơi" thấy sự suy yếu của ong chúa và bắt đầu
chuẩn bị cho người kế vị của bà. “Một ong chúa khỏe mạnh có thể đẻ tới 850 đến
3.200 trứng mỗi ngày—số lượng này thậm chí còn nặng hơn cả trọng lượng cơ thể của
chính nó,” Tiến sĩ Leonard Foster, tác giả chính của nghiên cứu kiêm giáo sư về
hóa sinh và sinh học phân tử tại Khoa Y thuộc Đại học British Columbia (UBC) và
Phòng thí nghiệm Michael Smith, cho biết. “Tuy nhiên, trong các thí nghiệm của
chúng tôi, những con ong chúa bị nhiễm virus lại đẻ ít trứng hơn và sản sinh lượng
methyl oleate thấp hơn. Sự sụt giảm pheromone này dường như đóng vai trò như một
tín hiệu báo cho các con ong thợ biết rằng ong chúa không còn đủ khả năng để tiếp
tục nhiệm vụ nữa.”
Ong đảm nhận
việc thụ phấn cho khoảng một phần ba tổng số cây trồng trên thế giới; chính vì
vậy, chúng đóng vai trò thiết yếu đối với sự lành mạnh của các hệ thống thực phẩm,
an ninh lương thực, cũng như sức khỏe của con người và các cộng đồng trên toàn
cầu.
Trong nhiều
năm qua, những người nuôi ong đã liên tục báo cáo về các vấn đề liên quan đến sự
suy yếu của ong chúa và hiện tượng thay thế ong chúa sớm hơn quy luật tự nhiên
(supersedure). Các cuộc khảo sát gần đây đã xác định rằng “chất lượng ong chúa
kém” chính là nguyên nhân được báo cáo thường xuyên nhất dẫn đến tình trạng tổn
thất đàn ong trong giai đoạn trú đông.
Nghiên cứu này
làm sáng tỏ việc nhiễm virus chính là một trong những yếu tố then chốt gây ra
những thách thức kể trên, bởi chúng phá vỡ sự cân bằng tinh tế của các tín hiệu
hóa học vốn có chức năng duy trì trật tự và sự ổn định trong tổ ong.
Đặc biệt quan
trọng là, những phát hiện này còn mở ra một phương thức can thiệp thực tiễn
giúp người nuôi ong quản lý hiệu quả hiện tượng thay thế ong chúa. Trong các thử
nghiệm thực địa nhằm kiểm chứng tính khả thi của giải pháp, những đàn ong được
bổ sung hỗn hợp pheromone tổng hợp (có chứa thành phần methyl oleate) có xu hướng
nuôi dưỡng ong chúa mới thấp hơn đáng kể so với những đàn ong được bổ sung hỗn
hợp không chứa thành phần này.
“Đây có thể là
một bước tiến mang lại ý nghĩa to lớn đối với những người nuôi ong,” Tiến sĩ
Foster nhận định. “Hiện tượng thay thế ong chúa có thể gây xáo trộn nghiêm trọng
và tiêu tốn nhiều chi phí; tuy nhiên, việc bổ sung methyl oleate cho các đàn
ong có thể giúp ổn định tổ ong trong những giai đoạn mà việc duy trì năng suất
liên tục đóng vai trò tối quan trọng.”
Những phát hiện
này đã mở ra những hướng đi mới trong chiến lược quản lý dành cho các cơ sở
nuôi ong thương mại khi phải đối mặt với các đợt bùng phát dịch bệnh do virus—đặc
biệt là trong những giai đoạn cao điểm của quá trình thụ phấn hoặc sản xuất mật
ong—nhằm ngăn chặn tình trạng mất ong chúa một cách đột ngột và không mong muốn.
“Nghiên cứu của
chúng tôi thực sự nhấn mạnh rằng tình trạng nhiễm virus ở ong chúa có thể trở
thành một vấn đề nan giải đối với những người nuôi ong,” Tiến sĩ Alison McAfee,
tác giả đầu tiên của nghiên cứu kiêm cộng tác viên nghiên cứu tại Phòng thí
nghiệm Michael Smith (UBC) và Đại học Bang North Carolina, chia sẻ. “Các nghiên
cứu trước đây đã chỉ ra rằng những con ong chúa đang trong giai đoạn suy yếu
thường bị nhiễm virus ở mức độ nặng; và giờ đây, chúng tôi đã xác định được rằng
chính những sự nhiễm trùng đó có thể dẫn đến hiện tượng thay thế ong chúa—một
diễn biến tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sự tồn vong của đàn ong, đồng thời gây tốn
kém đáng kể cho người nuôi ong trong công tác quản lý và khắc phục hậu quả.”
Nghiên cứu này cũng làm nổi bật vai trò của loài bọ ve Varroa — những loài ký
sinh gây hại có khả năng lây lan các loại virus liên quan đến tình trạng suy yếu
của ong chúa — qua đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì sức khỏe và sự
sạch bệnh ký sinh ở các đàn ong.
Tiến sĩ McAfee
cho biết: "Tình trạng nhiễm bệnh ở ong chúa cho đến nay vẫn là một vấn đề
chưa được nhìn nhận đúng mức", và ông hy vọng rằng nghiên cứu này sẽ giúp
thay đổi thực trạng đó.
Tiến sĩ McAfee
nói thêm: "Việc giữ cho ong chúa khỏe mạnh là thêm một lý do nữa khẳng định
sự thiết yếu của việc phải tư duy trước và kiểm soát tốt mức độ bọ ve Varroa
trong đàn. Hiện tại vẫn chưa có phương pháp điều trị nào đối với các loại virus
xuất hiện trong đàn ong mật; tuy nhiên, nhờ việc đã hiểu rõ hơn về những tác động
của chúng, giờ đây chúng ta có thể thay đổi phương thức quản lý bọ ve Varroa nhằm
mang lại cơ hội sống sót tốt hơn cho ong chúa."
UBC research reveals why honey bees overthrow their queen
October 27, 2025
New research shows how viral infections disrupt colony
stability — and a key pheromone that could help maintain cohesive,
productive hives.
Dr. Alison McAfee inspecting a honey bee colony. Credit:
Leslie Kennah
It sounds like the plot of a medieval historical drama: A
once-powerful monarch, weakened by illness, is overthrown by her previously
loyal subjects. But in honey bee colonies, such high-stakes coups aren’t just
fantasy — they’re a common occurrence that comes with both risk and reward for
bee colonies and the food systems that depend on them.
Known as supersedure, the process occurs when the tens of
thousands of worker bees in a colony sense their queen is no longer laying
enough eggs and coordinate to replace her with a new, healthier queen. While
this survival strategy helps wild colonies adapt, it can spell trouble for
managed hives, leading to gaps in egg-laying, weaker colony populations and
ultimately less pollinating and honey production.
Now, researchers at the University of British Columbia have
made an important discovery that illuminates why these violent revolts occur
and how they’re coordinated with such remarkable synchronicity.
Dr. Leonard Foster
Published recently in PNAS,
the research team found that common viral infections shrink a queen’s ovaries,
reducing both her egg-laying capacity and her production of methyl oleate, a
pheromone that normally keeps workers loyal. When methyl oleate levels drop,
workers will “smell” the queen’s weakness and begin preparing her successor.
“A healthy queen can lay as many as 850 to 3,200 eggs per
day, which is more than her whole body weight,” said senior author Dr. Leonard Foster, a professor of biochemistry and molecular
biology at UBC’s Faculty of Medicine and Michael Smith Laboratories. “But in
our experiments, virus-infected queens laid fewer eggs and produced less methyl
oleate. That pheromone reduction seems to be the signal to workers that a queen
is no longer fit to continue.”
Bees pollinate about one-third of the world’s crops, making
them essential to healthy food systems, food security and the health of people
and communities worldwide.
Beekeepers have been reporting problems with queen failure
and premature supersedure for many years, with recent
surveys identifying “poor queens” as the most frequently reported
cause of overwintering losses.
The research highlights how viral infections are a driving
factor behind these challenges, disrupting the delicate balance of chemical
signals that maintain order in a hive.
Importantly, the findings also point to a practical way for
beekeepers to intervene and manage supersedure. In proof-of-concept field
trials, colonies given synthetic pheromone blends that included methyl oleate
were much less likely to rear new queens compared to colonies that received
blends without it.
Several supersedure cells on a honey bee frame indicate that
the worker bees are rearing replacement queens. Credit: Shelley Hoover
“That could be a big deal for beekeepers,” said Dr. Foster.
“Supersedure can be disruptive and costly, but supplementing colonies with
methyl oleate could help stabilize hives during periods when continuous
productivity is most important.”
The findings open the door to new management strategies for
commercial beekeepers dealing with viral outbreaks, especially during periods
of peak pollination or honey production to prevent untimely queen loss.
“Our research really emphasizes how virus infections in
queens can be a major problem for beekeepers,” said first author Dr. Alison McAfee,
a research associate at UBC’s Michael Smith Laboratories and North Carolina
State University. “Previous studies showed that failing queens were heavily
infected with viruses, and now we know that those infections can lead to
supersedure, which is risky for the colony and expensive for beekeepers to
manage.”
The research also highlights the role of varroa mites —
parasitic pests that can spread the viruses linked to queen failure —
underscoring the importance of keeping colonies healthy and parasite-free.
Queen infections are so far an underappreciated problem,
said Dr. McAfee, who hopes that this research will change that.
“Keeping the queen healthy is one more reason why it is so
critical to think ahead and keep varroa levels under control,” Dr. McAfee
added. “There is currently no treatment for viruses in honey bee colonies, but
now that we better understand their impact, we can change the way we manage
varroa to give the queen a better chance.”
